PM2.5 Nedir? Hava Kirliliğinin Akciğer Kanseri ve Erken Ölüm Üzerindeki Etkileri Neler?

İnsanlar günde ortalama 12 bin ila 15 bin litre arasında hava solur. Su ve gıda olmadan günlerce yaşayabiliriz; ancak hava olmadan yalnızca dakikalar. Bu nedenle soluduğumuz havanın kalitesi, sağlığımız üzerinde doğrudan ve hayati bir etkiye sahiptir. Temiz hava şifadır; kirli hava ise sessiz ve sinsi bir hastalık kaynağıdır.

Bu sessiz tehlikenin en önemli aktörlerinden biri PM2.5 olarak adlandırılan ince partikül maddelerdir.

PM2.5 Nedir ve Neden Bu Kadar Tehlikelidir?

PM2.5, çapı 2,5 mikrometre veya daha küçük olan partikül maddeleri ifade eder. Bu boyut, bir insan saç telinden yaklaşık 30 kat daha küçüktür (Şekil 1). O kadar küçüktürler ki, milyarlarca PM2.5 tanesi tek bir kırmızı kan hücresinin içine sığabilir.

Bu küçüklük bir avantaj değil, tam tersine bir felakettir.

Çünkü PM2.5:

• Akciğerin en derin bölgelerine kadar ulaşabilir,

• Akciğerden kan dolaşımına filtre edilmeden geçebilir,

• Koku alma siniri yoluyla doğrudan beyne girebilir.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), PM2.5’i insan sağlığına en zararlı hava kirleticisi olarak tanımlamaktadır. Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı ise PM2.5’i “insanlar için kanserojen” sınıfına almıştır.

PM2.5 Nereden Geliyor?

Havadaki PM2.5 kirliliğinin başlıca kaynakları şunlardır:

• Benzinli ve dizelli araçlar,

• Trafik yoğunluğu,

• Kömür yakan kalorifer kazanları ve sobalar,

• İmalat, inşaat ve madencilik faaliyetleri,

• Boya sanayi,

• Termik santraller,

• Çimento tesisleri,

• Atık yakma ve çöp depolama alanları,

• Orman yangınları,

• Düşen yaprakların açıkta yakılması ve benzeri faaliyetler.

Özellikle sonbahar ve kış aylarında inversiyon etkisiyle, sabah ve akşam saatlerinde trafik yoğunluğunun arttığı zamanlarda PM2.5 seviyeleri pik yapar ve insan sağlığı için tehlikeli boyutlara ulaşır. Bu saatlerde trafikte bulunan kişilerin araç camlarını açmaması, iç hava sirkülasyon sistemini kullanması hayati önem taşır.

PM2.5’in Sağlık Üzerindeki Etkileri

PM2.5, solunum yoluyla vücuda girdiğinde oksidatif stres, iltihaplanma ve hücresel hasara neden olur. İlk etkileri arasında şunlar yer alır:

• Astım,

• Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı (KOAH),

• Burun akıntısı ve baş ağrısı,

• Kalp krizi ve felç,

• Demans (bunama),

• Parkinson hastalığı,

• Ve en önemlisi akciğer kanseri.

PM2.5 akciğerden kana geçtiğinde, gözler dahil olmak üzere vücuttaki herhangi bir organa zarar verme potansiyeline sahiptir. Görme kaybı gibi yaşamı tehdit etmeyen durumlar bile yaşam kalitesini ciddi biçimde düşürür.

Sigara İçmeyenlerde Akciğer Kanseri Gerçeği

Fosil yakıtlarla kirlenmiş hava, yeni sigaralardır. Hiç sigara içmemiş bireylerde görülen akciğer kanseri vakalarının artışı bunun en çarpıcı göstergesidir.

Francis Crick Enstitüsü ve UCL tarafından yürütülen çalışmalar, PM2.5’in sigara içmeyen bireylerde akciğer kanserini nasıl tetiklediğini ortaya koymuştur. PM2.5 maruziyeti, akciğerde interlökin-1β salınımına yol açarak iltihaplanmayı başlatır. Bu süreç, yaşla birlikte zaten hücrelerde bulunan EGFR ve KRAS gibi sürücü gen mutasyonlarının aktif hale gelmesine neden olur (Şekil 3–5).

Yani birçok insanın akciğer dokusunda potansiyel olarak kanserleşebilecek mutasyonlar vardır; PM2.5 bu mutasyonları uyandıran tetikleyici rolü üstlenir.

Sayılar Ne Söylüyor?

• Yıllık PM2.5 konsantrasyonunda 10 µg/m³ artış, tüm kanser ölümlerinde %22, meme kanseri ölümlerinde %80 artışla ilişkilidir.

• Dış ortam PM2.5 kirliliği, her yıl küresel ölçekte 4,2 milyon erken ölüme neden olmaktadır.

• 2022 yılında AB’de PM2.5 nedeniyle 239 bin kişi erken yaşamını yitirmiştir.

• Dünyadaki insanların %99’u, DSÖ sınırlarının üzerinde PM2.5 içeren hava solumaktadır.

Türkiye’de ise durum daha da vahimdir: kentsel nüfusun %100’ü, DSÖ’nün yıllık 5 µg/m³ kılavuz değerinin üzerinde PM2.5’a maruz kalmaktadır.

Sınır Değerler ve Türkiye Gerçeği

Birçok ülkede PM2.5 için sınır değerler belirlenmişken, Türkiye’de ulusal bir PM2.5 sınır değeri bulunmamaktadır. Türkiye’nin acilen AB normlarını kabul etmesi gerekmektedir.

Saatlik PM2.5 değerlerine göre hava kalitesi:

• <25 µg/m³: İyi

• 25–50 µg/m³: Orta

• 50–100 µg/m³: Sağlıksız

• 100–300 µg/m³: Çok sağlıksız

• 300 µg/m³: Son derece sağlıksız

70 µg/m³, gerçekten çok kötü bir havayı ifade eder.

Ne Yapılmalı?

Temiz hava bir lüks değil, temel bir insan hakkıdır. Özellikle PM2.5 kirliliğinin yüksek olduğu çukur şehirlerde:

• Isınmada kömürden doğal gaza acilen geçilmeli,

• Trafik azaltılmalı,

• Online ve gerçek zamanlı PM2.5 ölçümleri yaygınlaştırılmalı,

• Akciğer kanseri taramaları, yüksek riskli şehirlerde öncelikli olarak başlatılmalıdır.

Kirli hava ömrü kısaltır. Temiz hava ise yalnızca daha uzun değil, daha kaliteli bir yaşam sunar.

Görmediğimiz bu düşmanla mücadele etmezsek, bedelini hastanelerde ve erken ölümlerle ödemeye devam ederiz.