Gaz Tüpleri ve Renk Kodları: Hangi Gaz Hangi Renkle Tanımlanır?

Gaz Tüpleri ve Kullanılan Renkler: Hayati Bir Güvenlik Detayı

Gaz tüpleri; sanayi, sağlık, laboratuvar, gıda, enerji ve kaynaklı üretim süreçlerinde yaygın olarak kullanılan basınçlı kaplardır. İçerdikleri gazın fiziksel ve kimyasal özellikleri nedeniyle yanlış kullanım, yanlış tanımlama veya etiketleme hataları ciddi iş kazalarına, yangınlara ve patlamalara yol açabilir. Bu nedenle gaz tüplerinde kullanılan renk kodları, yalnızca görsel bir tercih değil, hayati bir güvenlik unsurudur..

Gaz Tüpleri Neden Renklendirilir?

Gaz tüplerinde renk kullanımı, tüp içeriğinin hızlı ve doğru şekilde tanınmasını sağlamak amacıyla geliştirilmiştir. Özellikle acil durumlarda veya çok sayıda tüpün bulunduğu alanlarda, etiket okunamasa bile renkler kullanıcıya önemli bir ilk bilgi sunar.

Renk kodlaması şu riskleri azaltır:

• Yanlış gazın kullanılması

• Uygun olmayan regülatör veya ekipman seçimi

• Yanıcı, boğucu veya toksik gazlara istemsiz maruziyet

• Yangın ve patlama riski

Ancak unutulmaması gereken önemli bir nokta vardır: Renk tek başına yeterli değildir, mutlaka etiket bilgileriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Uluslararası Standartlar ve Türkiye’de Durum

Gaz tüplerinde renk kodlaması ülkeden ülkeye farklılık gösterebilir. Bu nedenle uluslararası standartlar geliştirilmiştir. En yaygın kullanılan standartlardan biri TS EN ISO 13769 standardıdır. Bu standart, gaz tüplerinin omuz kısmında (boyun bölgesi) kullanılan renkleri tanımlar.

Türkiye’de de uygulamada büyük ölçüde bu standart esas alınmaktadır. Ancak ithal edilen tüpler veya eski üretimler arasında farklı renk uygulamaları görülebilmektedir.

Yaygın Gazlar ve Tüp Renkleri

Aşağıda sık kullanılan bazı gazlar ve genel kabul görmüş renk kodları yer almaktadır (omuz rengi):

• Oksijen (O₂): Beyaz

• Azot (N₂): Siyah

• Hidrojen (H₂): Kırmızı

• Asetilen (C₂H₂): Bordo

• Karbondioksit (CO₂): Gri

• Argon (Ar): Koyu yeşil

• Helyum (He): Kahverengi

• Metan (CH₄): Kırmızı tonları

• LPG: Turuncu

Not: Tüp gövdesi rengi üreticiye göre değişebilir, esas tanımlayıcı renk omuz kısmıdır.

Yanıcı, Boğucu ve Toksik Gazlar

Gazlar yalnızca türlerine göre değil, oluşturdukları risklere göre de sınıflandırılır:

• Yanıcı gazlar (Hidrojen, Asetilen, Metan): Patlama ve yangın riski yüksektir.

• Boğucu gazlar (Azot, Argon): Oksijeni ortamdan uzaklaştırarak bilinç kaybına ve ölüme neden olabilir.

• Toksik gazlar (Klor, Amonyak): Düşük konsantrasyonlarda bile ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.

Bu gazların renklerle ayırt edilmesi, özellikle eğitim almamış personelin bulunduğu alanlarda kritik öneme sahiptir.

Renk Körlüğü ve Yanlış Güven Algısı

Renk kodlaması önemli olsa da tek başına güvenli değildir. Renk körlüğü olan kişiler, yetersiz aydınlatma veya kirlenmiş tüpler yanlış algıya yol açabilir. Bu nedenle:

• Etiketler okunur ve güncel olmalı

• Gaz adı, UN numarası ve tehlike piktogramları bulunmalı

• Tüpler düzenli olarak kontrol edilmeli

• Personel gaz güvenliği eğitimi almalı

Depolama ve Kullanımda Dikkat Edilmesi Gerekenler

Gaz tüplerinin rengine bakılmaksızın aşağıdaki kurallara uyulmalıdır:

• Tüpler dik konumda ve sabitlenmiş şekilde depolanmalı

• Yanıcı ve oksitleyici gazlar ayrı alanlarda tutulmalı

• Boş ve dolu tüpler ayrı işaretlenmeli

• Güneş ışığı ve ısı kaynaklarından uzak tutulmalı

Sonuç

Gaz tüplerinde kullanılan renkler, iş sağlığı ve güvenliğinin sessiz ama en önemli unsurlarından biridir. Ancak renkler yalnızca ilk uyarı mekanizmasıdır. Asıl güvenlik; doğru etiketleme, düzenli kontrol, eğitimli personel ve standartlara uygun kullanım ile sağlanır.

Gaz tüplerini yalnızca bir ekipman değil, kontrol edilmesi gereken potansiyel bir risk kaynağı olarak görmek, kazaların önlenmesinde en etkili yaklaşımdır.

---

• TS EN ISO 13769 – Gaz tüpleri – Gaz içeriğinin tanımlanması için renk kodları

  Gaz tüplerinde kullanılan renklerin uluslararası standartlara göre belirlenmesini açıklar.

• TS EN ISO 11621 – Gaz tüpleri – Gaz silindirlerinin taşınması, depolanması ve kullanımı

  Gaz tüplerinin güvenli kullanımı ve işaretlenmesine ilişkin kuralları içerir.

• European Industrial Gases Association (EIGA) – Cylinder Identification and Labelling

  Avrupa’da endüstriyel gaz silindirlerinin tanımlanmasına yönelik rehber dokümanlar.

• Compressed Gas Association (CGA) – Industrial Gas Cylinder Color Codes

  Endüstriyel gazların renk kodları ve güvenlik uygulamaları hakkında teknik yayınlar.

• İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü (ÇSGB) – Basınçlı Kaplar ve Gaz Tüpleri Güvenliği Rehberleri

  Türkiye’de iş sağlığı ve güvenliği kapsamında gaz tüplerine ilişkin bilgilendirmeler.

• Occupational Safety and Health Administration (OSHA) – Compressed Gas Safety

  Gaz silindirlerinin güvenli kullanımı, etiketlenmesi ve riskleri hakkında uluslararası referans.